بصره « مسجد » به صورت مفرد خوانده‌اند ، جبّائى گفته است : مقصود از اين جمله اين است كه مشركين حقّ ورود و ماندن در مسجد ندارند چون عمارة به معنى آبادانى و رفت و آمد هم استعمال مىشود . و هم حقّ اصلاح خرابى آن ندارند چون كسى اصلاح مىكند كه نماز مىخواند . حسن بصرى گفته است : يعنى مشركين حقّ ندارند اهل مسجد الحرام و مردم آنجا باشند و بايد اخراج شوند . كشف الأسرار نوشته است : پير طريقت گفت : الهى از سه چيز كه دارم در يكى نگاه كن ، اوّل سجودى كه جز تو را از دل نخاست ، ديگر تصديقى كه هر چه گفتى گفتم كه راست ، سه ديگر « 1 » چون با ذكرم خاست دل و جان جز تو را نخواست . « شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ » 17 ابو الفتوح : در معنى اين جمله چند قول است : حسن بصرى گفته است يعنى : كارى مىكنند كه نشانه ى كفر آنها است 2 - سدّى گفته است : يعنى به آشكار مىگويند : ما كافر هستيم چنان كه مسيحى ، و يهودى مذهب خود را آشكار مىكنند و مىگويند مسيحى و يهودى هستيم . 3 - ضحّاك گفته است : يعنى بتها را سجده مىكنند ، و ابن عبّاس گفته است : چون در بدر اسير شد و مسلمين ملامتش كردند به كفر و قطع خويشاوندى پيغمبر را و در جواب افتخار كرد به پرده دارى كعبه و عمارت مسجد الحرام ، اين آيه در جواب او نازل شد . « فَعَسى أُولئِكَ » 19 مفسّرين نوشته‌اند : كلمه ى « عسى » از جانب خدا و در قرآن به معنى ناگزيرى و وجوب است . و مقصود اين است كه مفاد جمله ى بعد از اين كلمه ، به طور قطع و يقين انجام خواهد شد . « سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ » 20 مجمع : ضحّاك كلمه ى « حاجّ » را با ضمّه قرائت كرده است و « عمارة » را « عمرة » خوانده است . و مقصود از سقايت شراب دادن به حاجّ است « 2 » .

--> ( 1 ) در فارسى اصل « سه ديگر » يعنى سوّم . ( 2 ) عرب هر چيزيرا كه قابل شرب است و مىنوشند شراب مىگويد و مراد خمر نيست . ( مصحّح )